• Plac Wyzwolenia
• Ulica Zjednoczenia
• Ulica Gimnazjalna
• Ulica Moniuszki
• Ulica Piłsudskiego
• Ulica Wrocławska

• Ulica Wojska Polskiego
• Ulica Towarowa
• Ulice:
  Grota-Roweckiego, 9 Maja, Waryńskiego
• Ulica Bankowa
• Ulica Muzealna
• Ulica Wróblewskiego

• Ulice: Kościuszki, Kaszubska, Kołłątaja, Sikorskiego
• Ulice: Żeromskiego, Wesoła, Traugutta, Młynarska
• Ulice: Królowej Jadwigi, Gdyńska
• Ulica Kupiecka
• Ulica św. Barbary
• Ulica Głowackiego
• Zatorze

• Ulica Wyspiańskiego
• Ulice: Dąbrowskiego, Drzymały, Jaracza, Miarki
• Ulice: Szarych Szeregów, Wandy, Hutnicza
• Ulice: Szkolna, Parafialna
• Ulica Witosa
• Ulica Arciszewskiego
• Ulice: Bohaterów Getta, Ceglana

• Plac Floriana
• Ulica Kościelna
• Ulice: Szeroka, Pocztowa, Kuśnierska
• Ulica Odrzańska
• Aleja Wolności (port, mosty)

ULICE: KOŚCIUSZKI, KASZUBSKA, KOŁŁĄTAJA, SIKORSKIEGO

Ulica Kościuszki powstała dopiero w 1927 roku, jako przedłużenie XIX-wiecznej ulicy - obecnie Waryńskiego. Jej pierwsza nazwa to Friedrich-Ebert-Strasse (Friedrich Ebert 1871-1925, pierwszy prezydent Republiki Weimarskiej). W latach 30-tych, po dojściu Hitlera do władzy, przemianowano ją na Adolf Hitler-Strasse. Po wojnie nadano jej imię naczelnika powstania z 1794 roku, Tadeusza Kościuszki.

Założenie ulicy zmieniło całkowicie układ przestrzenny tej części miasta. Powstała druga po ulicy Piłsudskiego i równoległa do niej arteria przelotowa. Aby połączyć obie ulice przedłużono na zachód ulicę Wesołą i Traugutta. Przed wojną znaczenie ulicy Kościuszki pomniejszał fakt, że od północy zamykała ją wąska droga bez nazwy, wychodząca w pobliżu Krausewerk (Dozamet). Dopiero wybudowanie w naszych czasach ulicy Staszica, a później wiaduktu podniosło rangę opisywanej ulicy.

Równocześnie z ulicą Kościuszki założono pobliskie ulice Sikorskiego, Kołłątaja i Kaszubską. Ulica Władysława Sikorskiego, generała, premiera rządu emigracyjnego i naczelnego wodza sił zbrojnych na Zachodzie, przed wojną nosiła nazwę Moitkestrasse, od nazwiska hrabiego Helmutha v. Moitke 1800-1891, feldmarszałka Prus, twórcy nowoczesnej armii niemieckiej. Wytyczono ją prostopadle do ulicy Kościuszki, dzięki czemu uzyskano połączenie z ulicą Królowej Jadwigi. Obecna ulicy Kołłątaja (Hugo Kołłątaj 1750-1812, pisarz, polityk, reformator szkolnictwa w dawnej Rzeczpospolitej, współtwórca Konstytucji 3 Maja), nazwana przez Niemców Melanchtonstrasse, od imienia humanisty, współtwórcy luteranizmu Philipa Melanchtona 1497-1560, połączyła ulicę Kościuszki, Kupiecką i św. Barbary.

W 1927 roku powstała także, równoległa do Kościuszki ulica Kaszubska, pierwotnie Schamhorststrasse (Gerhard Johann Scharnhorst 1755-1813, generał, reorganizator armii pruskiej). Polacy nazwali ulicę - Kaszubska, w latach 50-tych przemianowano ją na Pstrowskiego (Wincenty Pstrowski 1904-1948, górnik, inicjator współzawodnictwa pracy socjalistycznej), aby w 1991 roku wrócić do nazwy powojennej. Położona na zachód ulica Słoneczna zaznaczona jest na planach międzywojennych jako peryferyjna droga bez nazwy.

ULICE: ŻEROMSKIEGO, WESOŁA, TRAUGUTTA, MŁYNARSKA

Zachodni odcinek ulicy Żeromskiego powstał w 1907 roku, dwa lata później przedłużono ulicę w kierunku wschodnim. Ulicę nazwano Goethestrasse, od nazwiska wielkiego poety niemieckiego Johanna Wolfganga von Goethego (1749-1832). Na początku naszego stulecia, przy wybudowanym sądzie, postawiono więzienie otoczone murem. Większość zabudowy mieszkalnej Goethestrasse to domki jednorodzinne z ogrodami. Polacy patronem ulicy uczynili Stefana Żeromskiego (1864-1925), jednego z największych pisarzy polskich.

Ulicę Wesołą założono w XIX wieku jako Wilhelmstrasse, na cześć Wilhelma II, króla pruskiego i cesarza Niemiec w latach 1888-1918. W 1891 roku wybrukowana, a w 1927 roku, w związku z budową dzisiejszej ulicy Kościuszki, przedłużona na zachód. Była to typowa ulica tych czasów, z kamienicami, przy których znajdowały się sklepy i warsztaty.

Mniej więcej w tym samym czasie powstała dzisiejsza ulica Traugutta (Romuald Traugutt 1826-1864, dyktator powstania styczniowego), którą także przedłużono w 1927 roku. Przed wojną nazywała się Karlstrasse (nie wiem, niestety, o jakiego Karola chodzi). Tu też stawiano domy ze sklepami i warsztatami, a na terenach piaszczystych tylko prowizoryczne baraki. Przy Karlstrasse założył swój zakład pilarz Otto Poppe. Nie był to duży warsztat - zatrudniał 10 osób - ale był jednym z piętnastu tego typu na Śląsku. Ostrzono w nim wielkie i ciężkie piły przemysłowe. Rozgrzewano je najpierw w specjalnych piecach do czerwoności, potem prostowano, rozbijano, oziębiano i na nowo falowano. Zakład służył nie tylko ślusarzom z najbliższej okolicy - jego klientami były między innymi kamieniołomy w Strzegomiu i Strzelinie.

Dwie ostatnie ulice wytyczono równolegle do Mühlenweg, dzisiejszej Młynarskiej. Kilka budynków na tej ulicy pochodzi z końca pierwszej połowy XIX wieku. Nazwę otrzymała od założonego w 1811 roku wiatraka Petera Andreasa Junga, do którego prowadziła.

ULICE: KRÓLOWEJ JADWIGI, GDYŃSKA

Od ulicy Wojska Polskiego odchodzi także ulica Królowej Jadwigi (królowa Polski w latach 1384-1399), założonej w XIX wieku jako Sandstrasse (der Sand - piasek) i przemianowana później na Freiherr - v. Stein - Strasse (Heinrich v. Stein 1757-1831, pruski mąż stanu). W trójkącie ulic Wojska Polskiego, Gdyńskiej i Królowej Jadwigi wybudowano w latach 70-tych ubiegłego wieku niewielkie osiedle mieszkalne dla pracowników huty Paulina. Przy Sandstrasse, krótko przed I wojną światową, Paul Ulrich zbudował młyn parowy, który został rozbudowany w latach 20-tych przez jego synów. Ci ostatni dobudowali także w 1930 roku ogromny silos zbożowy.

Od ulicy Królowej Jadwigi odchodzi mała uliczka Gdyńska, która prowadziła kiedyś od zakładu budowy maszyn Kubscha do wyburzonej w 1927 roku gospody "Zu den drei Linden". Nazywała się wtedy Feldstrasse (das Feld - pole). Po roku 1929, kiedy do gminy nowosolskiej przyłączono Koserz, na którym również była Feldstrasse (ob. Polna), zmieniono nazwę ulicy nowosolskiej na Gneisenaustrasse (August Neidhard v. Gneisenau 1760-1831, feldmarszałek armii pruskiej).

ULICA KUPIECKA

Dzisiejsza ulica Kupiecka kilkakrotnie w swojej historii zmieniała nazwę. Powstała w XIX wieku jako Enge Gasse czyli Wąska Uliczka, później przemianowano ją na Ölmühleweg (droga do olejami), a po wybudowaniu w latach 20-tych naszego wieku nowego urzędu miar otrzymała miano Eichamtstrasse. Pierwsza powojenna nazwa ulicy - 22 Sierpnia (?), zmieniona została w latach 50-tych na 22 Lipca (uchwalenie w 1944 roku Manifestu PKWN). Po założeniu "miasteczka handlowego" ulicę 22 Lipca przemianowano na Kupiecką.

U wylotu ulicy, w miejscu obecnego "Manhattanu" istniała przed wojną fabryka maszyn i odlewnia Wilhelma Haertla. Założona została w 1860 roku i zatrudniała ponad 20 osób. W zakładzie produkowano przede wszystkim maszyny rolnicze, między innymi młockarnie, sieczkarnie, krajarki buraków i co ciekawe, kieraty konne potrzebne do uruchomienia wymienionych maszyn w gospodarstwach pozbawionych prądu. Fabryka posiadała własną modelarnię, odlewnię, stolarnię i lakiernię. Po wojnie, do lat 90-tych, w budynkach zakładu mieścił się wydział odlewni Zakładów Mechanicznych Przemysłu Lniarskiego "Metalen".

ULICA ŚW. BARBARY

Założona została w 1895 roku jako Lutherstrasse. W tym samym roku wybudowano przy jej wlocie dużą halę sportową z placem gimnastycznym. Wnętrze hali dostosowano także do występów estradowych i przedstawień teatralnych. Był to okres żywego zainteresowania sportem. Wcześniej nowosolanie założyli stowarzyszenie gimnastyczne, klub wioślarski, a nad Odrą uruchomiono kąpielisko miejskie.

Do lat 40-tych naszego wieku postawiono na Lutherstrasse kilka budynków piętrowych, najczęściej z warsztatami na zapleczu. Głównie jednak ulicę zabudowano jedno i dwurodzinnymi domkami.

W 1907 roku miasto wykupiło grunty przy wylocie ulicy na budownictwo komunalne.

W 1900 roku oddano wiernym wyznania staroluterańskiego kościół Odkupiciela. Był on filią kościoła w Kożuchowie. Po wojnie świątynię przejęli oo. kapucyni, a jej patronką została św. Barbara.

Ulica trzykrotnie zmieniała nazwę. Pierwsza upamiętniała twórcę reformacji w Niemczech i autora doktryny luteranizmu Marcina Lutra (1483-1546). Polacy nadali ulicy imię wielkiego astronoma Mikołaja Kopernika (1473-1543). W latach 1967-1971 wybudowano w pobliżu duże osiedle mieszkaniowe, także Mikołaja Kopernika. Przy zmianie nazw ulic w 1991 roku pozostawiono osiedle, a ulicę przemianowano na św. Barbary, od stojącego przy niej kościoła.

ULICA GŁOWACKIEGO

Założenie jej zaplanowano przy lokacji miasta w 1743 roku. Na ówczesnych planach wytyczono drogę równoległą do istniejącego już traktu kożuchowskiego (obecnie ulica Wojska Polskiego), który ulec miał likwidacji. Nowe założenie było o tyle korzystniejsze, że obecna ulica Głowackiego tworzyła całość z dzisiejszą ulicą Witosa i jeszcze na początku XIX wieku nosiła nazwę Die Neustadt. Ostatecznie nie zlikwidowano starej drogi kożuchowskiej, ale ulica Głowackiego powstała, tylko nie przedłużono jej, jak wcześniej planowano, w kierunku zachodnim.

W 100-lecie nadania praw miejskich Nowej Soli Die Neustadt nazwano Friedrichstrasse. na cześć Fryderyka II, króla Prus. W 1933 roku podzielono ją na Friedrichstrasse (obecna Witosa) i Julius-Kopp-Strasse czyli dzisiejsza ulica Głowackiego. Julius Kopp (1862-1934) był honorowym obywatelem Nowej Soli, właścicielem dużych zakładów zbożowych. Otrzymał on ulicę swojego imienia jeszcze za życia, co było rzadko praktykowane.

Zabudowę ulicy rozpoczęto w pierwszej połowie XIX wieku. Do wojny światowej postawiono tam kilka kamienic, z warsztatami i sklepami na parterze. Tutaj założono młyn parowy, który później przejął Julius Kopp. W latach wielkiego kryzysu firma upadła, a budynki sprzedano lub wydzierżawiono. Część kupił Pauł Bogatzki na własną fabrykę obuwia.

Po wojnie ulicę nazwano imieniem Bartosza Głowackiego. Wojciech Bartosz to chłop-bohater insurekcji kościuszkowskiej. Kiedy za swoje zasługi został zwolniony z poddaństwa i awansowany na chorążego, przybrał nazwisko Głowacki. Nowosolska ulica jego imienia zachowała swój mieszkalno-handlowy charakter. Wyjątkiem są Nowosolskie Zakłady Obuwia "Junior" powstałe mniej więcej na terenie dawnych zakładów Koppa.

ZATORZE

Uruchomienie w 1871 roku kolei w Nowej Soli zapoczątkowało rozbudowę miasta w kierunku zachodnim. Dopiero jednak na początku naszego wieku budownictwo przekroczyło linię torów. Do planowej zabudowy terenów w kierunku Rudna i Kożuchowa przystąpiono w latach dwudziestych. Powołano wtedy towarzystwo osadniczo-budowlane, które pozyskało nowe grunty położone koło Rudna i wzdłuż obecnej ulicy Wojska Polskiego. Obszar ten zagospodarowano według planu urbanisty berlińskiego Petera Behrensa. Szczególnie intensywne prace wykonano w latach 1936-1938, kiedy to powstała większość ulic dzisiejszego Zatorza. W 1936 roku założono ulicę 1 Maja, nazwaną przez Niemców Hindenburgstrasse, od nazwiska Paula von Hindenburga (1847-1934), prezydenta Rzeszy. Miała ona połączyć nowe osiedle ze starą częścią miasta. W omawianym okresie wytyczono także ulice:

Józefa Chełmońskiego (1849-1914, malarz polski) - Boelckestrasse (Oswald Boelcke 1891-1916, lotnik niemiecki wsławiony podczas I wojny światowej)

Długą - Freiheistrasse

Karola Kaczkowskiego (1797-1867, lekarz i społecznik, naczelny lekarz armii polskiej w powstaniu listopadowym) - Walter-Flex-Strasse (Walter Flex 1887-1917, pisarz niemiecki)

Jana Kasprowicza (1860-1926, poeta polski) - Opitzstrasse (Martin Opitz 1597-1639, poeta niemiecki)

Jana Kilińskiego (1760-1819, mistrz szewski, jeden z przywódców insurekcji warszawskiej) - Logaustrasse (Friedrich v. Logau 1604 - 1655, epigramatyk niemiecki)

Jana Kochanowskiego (l530-1584, poeta polski) - Böhmenstrasse (Jacob Böhme 1575-1624, mistyk i filozof niemiecki)

Wojciecha Kossaka (1857-1942, malarz polski) - Gerhart-Hauptmann-Strasse (Gerhard Hauptmann 1862-1946, poeta, pisarz i dramaturg niemiecki, laureat nagrody Nobla)

Zygmunta Krasińskiego (1812-1859, poeta i dramaturg, zaliczany do "trzech wieszczów" polskiego romantyzmu) - Holteistrasse (Karl v. Holtei 1797-1880, poeta, pisarz i aktor, autor m.in. wierszy w dialekcie śląskim)

Jana Matejki (l838-1893, malarz polski) - Paul-Keller-Strasse (Paul Keller 1873-1932, pisarz śląski)

Adama Mickiewicza (1798-1855, poeta polski, jeden z narodowych wieszczy) - Eberhard-König-Strasse (Eberhard König 1871 -1949, dramaturg niemiecki)

Elizy Orzeszkowej (1841-1910, powieściopisarka polska okresu pozytywizmu) - Schönaichweg (przypuszczalnie od Georga v. Schönaicha 1557-1619, kanclerza, założyciela majoratu Carolath-Beuthen)

Pasieczną - Hermann-Schilling-Weg (Hermann Schilling, burmistrz Nowej Soli w latach 1879-1913)

Mikołaja Reja (l505-1569, pisarz zw. ojcem piśmiennictwa polskiego) - Lessingstrasse (Gothold Ephraim Lessing 1729-1781, poeta lub Karl Friedrich Lessing 1808-1880, malarz)

Władysława Reymonta (1867-1925, pisarz polski, laureat nagrody Nobla) - Scheffierstrasse (Johannes Scheffier 1624-1677, niemiecki myśliciel, poeta i mistyk)

Lucjana Rydla (1870-1918, poeta, dramaturg i prozaik okresu Młodej Polski) - Gustav-Freytag-Strasse (Gustav Freytag 1816-1895, niemiecki historyk i publicysta)

Saperów - Ernst-Moritz-Arnolt-Weg (Ernst Moritz Arnolt 1769-1860, poeta i publicysta)

Henryka Siemiradzkiego 1843-1902, malarz polski) - Fichtenstrasse (Johann Gottlieb Fichte 1762-1814, filozof niemiecki)

Henryka Sienkiewicza (l846-1916, pisarz polski, laureat nagrody Nobla) - Raudenstrasse (Rauden. niem. Rudno)

Marii Skłodowskiej-Curie (1867-1934, fizyk i chemik, laureatka nagrody Nobla) - Eichendorffweg (Josef v. Eichendorff 1788-1857, niemiecki poeta i prozaik)

Andrzeja Strugi (l871-l 937, prozaik, publicysta, działacz socjalistyczny i niepodległościowy) - Immelmannstrasse (Max Immelmann 1890-1916, pilot myśliwców w I wojnie światowej)

Kazimierza Przerwy-Tetmajera (1865-1940, poeta, pisarz i publicysta) - Zeppelinstrasse (Ferdinand v. Zeppelin 1838-1917, niemiecki konstruktor sterowców).

Największą inwestycją podjętą przed wojną na Zatorzu był szpital powiatowy. Wybudowano go w latach 1928-1930 według projektu architekta Koppa. Budynek usytuowany został w pięknym parku. Okna sal chorych wychodziły na południowy-wschód i południowy-zachód, natomiast świetlica zajmowała front południowy, dzięki czemu wykorzystywano światło dzienne jako dodatkowy czynnik leczniczy. Po stronie północno-zachodniej i północno-wschodniej rozmieszczono pomieszczenia administracyjne, kuchnię, magazyny i pokój dentystyczny. Budynek posiadał oczywiście sanitariaty, własną pralnię, pomieszczenia do dezynfekcji oraz salę do sekcji zwłok. Po II wojnie światowej obiekt zajęli Rosjanie i do lat dziewięćdziesiątych był to szpital dla stacjonujących w Polsce wojsk radzieckich.

Największy rozkwit terenów na Zatorzu nastąpił po wojnie i związany był z budownictwem spółdzielczym. Jako pierwsze powstały dwa bloki przy ulicy Kossaka (lata 1967-1968). W 1972 roku przystąpiono do budowy wielkiego osiedla mieszkaniowego za torami kolejowymi, między ulicą 1 Maja i Staszica. Ostatni blok na tzw. Zatorzu I (Osiedle XXX-lecia) oddano do użytku w 1980 roku, po czym przystąpiono do budowy najpierw Osiedla Konstytucji 3 Maja, a potem Armii Krajowej. Dla mieszkańców uruchomiono sklepy, przedszkola, żłobek i szkołę, a także przychodnię lekarską (poradnie specjalistyczne obsługiwały cały rejon nowosolski). W 1980 roku oddano do użytku ogromny szpital rejonowy. Doprowadzono do niego nową ulicę, której patronem uczyniono Tytusa Chałubińskiego (1820-1889), lekarza i przyrodnika, wielkiego miłośnika Tatr. Łączyła się ona z największą "powojenną" ulicą miasta, nazwaną imieniem Stanisława Staszica (1755-1826), pisarza, uczonego, filozofa i reformatora. Oddanie do użytku tej ulicy wraz z wiaduktem zmniejszyło ruch w centrum miasta. Przed skrętem w ulicę Chałubińskiego powstało małe osiedle z ulicami Makuszyńskiego, Tuwima, Brzechwy i Korczaka.

Rozbudowie uległa także "lewa" strona Zatorza, z tym, że na tym terenie rozwijało się głównie budownictwo jednorodzinne. W odróżnieniu od starej części miasta, powstały tutaj nowe ulice. Wytyczono ulice Przyszłości i Chopina oraz mniejsze, zawarte między nimi: Słowackiego, Kruczkowskiego, Norwida, Broniewskiego, Gałczyńskiego, Wierzyńskiego, Narutowicza, Solskiego, Asnyka, Lelewela, Dygasińskiego. Długosza i Szymanowskiego. Wybudowano też osiedle przy końcu ulicy Sienkiewicza, a założone tam uliczki nazwano imionami bohaterów powieści tego wielkiego pisarza: Stasia i Nel, Połanieckich, Wołodyjowskiego, Zagłoby, Kmicica, Skrzetuskiego, Jagienki i Juranda.